Βαρουφακιάδας ανάγνωσμα

Με πολύ ενδιαφέρον και καθυστέρηση έξι μηνών από τον Μάιο του 2018 που δημοσιεύτηκε διάβασα το Adults in the Room (Ενήλικες στο δωμάτιο) του Γιάνη Βαρουφάκη. (Η ρήση σχετίζεται με σχόλιο της Christine Lagarde αναφερόμενη στην ανάγκη ύπαρξης ενηλίκων στο δωμάτιο ικανών να διαχειριστούν την επίλυση μιας κρίσιμης κατάστασης.)

Ενδιαφέρον γιατί για μεγάλο διάστημα προσπαθούσαμε να αποκρυπτογραφήσουμε τί στο καλό συνέβαινε με την περίφημη διαπραγμάτευση μεταξύ κυβέρνησης του ΖΥΡΙΣΑ και τρόικας το δραματικό πρώτο εξάμηνο του 2015. Ποια ήταν αυτή η μαγική λύση που είχε υποσχεθεί ο ΣΥΡΙΖΑ που θα έβγαζε την χώρα από τα μνημόνια;

Το εκπληκτικό είναι ότι ο Βαρουφάκης είναι εξαιρετικά λεπτομερής στην αφήγηση των γεγονότων. Και αυτό ήταν δυνατό γιατί προφανώς ηχογραφούσε όλες τις συνομιλίες του, χωρίς την έγκριση των συνομιλητών του. Σε κάποιο σημείο το παραδέχεται μάλιστα. Και είναι τέτοια η ταύτιση της περιγραφής με τα αυτά που είδαμε να συμβαίνουν σαν εξωτερικοί παρατηρητές που είναι πολύ πιθανό να είναι περιγράφουν την αλήθεια. Μια αλήθεια ωραιοποιημένη (και ηρωο-ποιημένη) σε κάποιο βαθμό, αφού ο Βαρουφάκης ουσιαστικά παρουσιάζει τον εαυτό σαν μοναχικό σταυροφόρο, με τον κεντρικό κορμό του ΖΥΡΙΖΑ να τον σαμποτάρει, όμως παρόλα αυτά εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και σχεδόν πλήρης. Είναι σαν να σου δίνουν το λυσάρι σε κάποιο δύσκολο διαγώνισμα.

Σκοπός μου δεν είναι να επαναλάβω τα γραφόμενα του βιβλίου, άλλωστε συστήνω ανεπιφύλακτα να το διαβάσετε για να αποκτήσετε ιδία γνώση και γνώμη. Αυτό που θέλω να κάνω είναι να γράψω τις δικές μου παρατηρήσεις και συμπεράσματα, σε τυχαία σειρά:

Τα ουσιαστικά

1. Ο Βαρουφάκης ήταν απόλυτα σωστός στην διάγνωση των αιτίων της κρίσης. Αλλά ταυτόχρονα ήταν απόλυτα αφελής στην δυνατότητα της Ελλάδας να εκβιάσει μία ριζικά καλύτερη λύση.
2. Η μοναδική (μάλλον) ευκαιρία που είχε η χώρα να κουρέψει ένα μεγάλος μέρος του χρέους (και φυσικά να χρεοκοπήσει) χάθηκε το 2010. Ένα πολύ μεγάλο μέρος του χρέους τότε βάρυνε Γερμανικές (27.8 δις) και Γαλλικές (63.6 δις) τράπεζες και το bail-out του πρώτου προγράμματος είχε ακριβώς σκοπό να τις σώσει. Σε εκείνη την φάση θα μπορούσαμε να διαπραγματευτούμε κάτι καλύτερο (ή να χρεοκοπήσουμε κανονικά) γιατί ακριβώς θα παίρναμε μαζί μας το μισό ευρωπαϊκό τραπεζικό σύστημα. Αλλά φυσικά, ήμασταν παντελώς ανέτοιμοι χωρίς πλάνο Α αλλά ούτε πλάνο Β. Απλά κάναμε ότι μας είπαν.
3. Μετά το πρώτο και το δεύτερο πρόγραμμα (δηλαδή μνημόνιο) το Ελληνικό πρόβλημα είχε ουσιαστικά απομονωθεί και οι Γερμανικές και Γαλλικές τράπεζες είχαν ξεφορτώσει το Ελληνικό τοξικό χρέος. Οι δυνατότητες μας να εκβιάσουμε οτιδήποτε ήταν εξαιρετικά περιορισμένες έως ανύπαρκτες.
4. Το περίφημο αναχαιτιστικό όπλο (deterrent) του Βαρουφάκη ήταν το κούρεμα ή καθυστερημένη πληρωμή των ομολόγων κάτω από Ελληνικό δίκαιο που κατείχε η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (περίπου 30 δις). Η θεωρία έλεγε ότι αυτό θα άφηνε έκθετο τον Draghi έναντι της Bundesbank που τον είχε πάει στο Ευρωπαϊκό δικαστήριο για αγορά επισφαλών ομολόγων από τα οποία μπορεί να έχανε η Ευρωζώνη, κάτι που απαγορευόταν από το καταστατικό της ΕΚΤ, και με την σειρά του (μάλλον) θα ακύρωνε το πρόγραμμα ποσοτικής χαλάρωσης (QE) που ήταν μόλις να αρχίσει. Σημειωτέον ότι το δικαστήριο έγινε το 2014 και το κέρδισε ο Ντράγκι.
5. Η απειλή κουρέματος των Ευρωπαϊκών ομολόγων της ΕΚΤ στην πράξη δεν τρόμαξε κανένα. Οι τροϊκανοί σε καμία περίπτωση δεν έδειξαν αδυναμία και ειδικά ο Σόϊμπλε όχι μόνο δεν έκανε πίσω αλλά πρότεινε και την (προσωρινή υποτίθεται) έξοδο της Ελλάδας από την Ευρωζώνη οραματιζόμενος έναν ισχυρότερο Ευρωπαϊκό πυρήνα χωρίς κάποιες προβληματικές χώρες.
6. Στις διάφορες διαπραγματεύσεις η Ελλάδα με την επιθετική της συμπεριφορά κατάφερε να απομονωθεί σχεδόν πλήρως. Πέρα από την Γερμανία και τους δορυφόρους της, απέναντί μας βρέθηκαν και όλες οι χώρες που ήταν σε πρόγραμμα, γιατί πολύ απλά κανένας δεν θα υποστήριζε ένα καλύτερο πρόγραμμα για τον άλλον από αυτό που είχε κατάφερε να διαπραγματευτεί για τον ίδιον.
7. Το μόνο αντικείμενο διαπραγμάτευσης από την πλευρά της τρόικας ήταν το μείγμα μέτρων του μνημονίου και όχι οι στόχοι του. Τα ίδια νούμερα έπρεπε να βγουν με άλλο τρόπο. Η επιλογή του ακριβή συνδυασμού μέτρων ήταν πάντα στην διακριτική ευχέρεια της κυβέρνησης, με την έγκριση της τρόικας.
8. Σε όλη την μακρόχρονη διάρκεια διαπραγμάτευσης ο χρόνος ουσιαστικά κυλούσε εναντίων μας. Οι Ευρωπαίοι το μόνο που χρειαζόταν να κάνουν ήταν να περιμένουν.

 

Τα Παραλειπόμενα

1. Επαναλαμβάνεται συνεχώς ότι ο Ντράγκι έκλεισε τις τράπεζες, προφανώς για να μετατεθεί η ευθύνη. Είναι σαν να σου δίνουν ένα κόκκινο κουμπί και σου λένε ότι αν το πατήσεις θα ανατιναχτεί ο τοίχος απέναντι, και εσύ το πατάς και μετά κατηγορείς το κουμπί ότι φταίει!
2. Σε μία διαπραγμάτευση δεν μπορείς να βγαίνεις και να εκθέτεις τους ανθρώπους απέναντί σου, ή να αποκαλύπτεις/διαρρέεις το περιεχόμενο της συνομιλίας. Απλά καταστρέφεις την διαπραγμάτευση και δεν σε εμπιστεύεται κανείς.
3. O Μακρόν και το ΔΝΤ πιθανά ήταν οι καλύτεροι σύμμαχοι της Ελλάδας. Ο Γιούνκερ παρόλο που ήταν συμπαθής δεν τον άκουγε κανένας. Η Μέρκελ ήταν ο απόλυτος άρχων που φυσικά έκανε τον Τσίπρα ό,τι ήθελε.
4. Η αριστερή πλευρά του ΖΥΡΙΖΑ (Λαφαζάνης, κτλ) πάντα ήθελε το Grexit και ακολούθησε τον ΖΥΡΙΖΑ με μοναδικό σκοπό ότι είτε αυτός θα ήταν ο τελικός προορισμός ή κάποιο κούρεμα χρέους, το οποίο ήταν από τις βασικές υποσχέσεις του Βαρουφάκη.
5. Ο Σόϊμπλε εγκατέλειψε την υποστήριξή του στον Σαμαρά τον Ιούνιο του '14 γιατί είχε υποστεί φθορά και καθυστερούσε τις μεταρρυθμίσεις. Ο Σαμαράς ακολούθως έκανε στροφή προς το λαϊκότερο και φυσικά έχασε τις επόμενες εκλογές εφόσον ο ΣΥΡΙΖΑ δεν συναίνεσε στην εκλογή προέδρου της Δημοκρατίας.
6. Το περίφημο πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης το οποίο είχε επιβλέψει ο Δραγασάκης με τον Τσακαλώτο ήταν μία απόλυτη εκλογική φούσκα. Ο Παππάς παραδέχεται ότι ήταν  ένας τρόπος να κινητοποιήσουν (μετάφραση: κοροϊδέψουμε) τον κόσμο και το πραγματικό πρόγραμμα θα είναι άλλο. Ο Βαρουφάκης το περιγράφει δε σαν Τερατούργημα (σελ 90) ενάντια σε αυτό που ήθελε να διαπραγματευτεί και να υλοποιήσει.
7. Το περίφημο παράλληλο σύστημα πληρωμών, ήταν βασισμένο στην ιδέα ότι το κράτος πληρώνει τις υποχρεώσεις του με ένα νέο ηλεκτρονικό (αποκλειστικά) νόμισμα (ή υποσχετική/IOU) πιστώνοντας μονάδες στο ΑΦΜ μίας επιχείρησης, υπαλλήλου, συνταξιούχου, κτλ. Αυτός με την σειρά του μπορεί να πληρώσει υποχρεώσεις του προς το κράτος ή κάποιον άλλον (που το αποδέχεται βέβαια) εντός της χώρας. Φυσικά κάτι τέτοιο αντιτίθεται στους κανόνες της Ευρωζώνης όπου αποκλειστική ευθύνη δημιουργίας ρευστότητας έχει η ΕΚΤ και τα παρακλάδια της (οι Εθνικές Κεντρικές Τράπεζες), και δημιουργεί ένα ντε-φάκτο υποτιμημένο εικονικό νόμισμα για εσωτερική χρήση.
8. Για κάποιο λόγο θεωρούσαν ότι το παράλληλο σύστημα πληρωμών δεν συνιστούσε Grexit. Στην πραγματικότητα ήταν σαν να λέμε μισό Grexit, αφού η ενεργοποίηση του πάλι θα προκαλούσε bank-run και capital controls.
9. Η συνολική πρόταση του Βαρουφάκη δεν ήταν καθόλου κακή. Απλά η πιθανότητα να συμφωνήσουν με αυτήν οι δανειστές ήταν κοντά στο μηδέν.
10. Υπήρχε και ένα πλάνο Ζ, αλλά αυτό προέρχονταν από την ΕΚΤ - το πλάνο απόσπασης της Ελλάδας από την Ευρωζώνη με το ελάχιστο κόστος για τις υπόλοιπες χώρες.
11. Ο Βαρουφάκης, κατά τα λεγόμενά του, είχε σκεφτεί τουλάχιστο 7 φορές να παραιτηθεί με τα αντίστοιχα σημειώματα παραίτησης έτοιμα.
12. Κατά την διάρκεια των λεγόμενων "πολεμικών συμβουλίων" των κεντρικών στελεχών της Κυβέρνησης που μετείχαν στις διαπραγματεύσεις, από και ένα σημείο και έπειτα δεν είχαν να κάνουν με στρατηγική και τον πραγματικό αντίκτυπο των μέτρων, αλλά με την επιβίωση του ΣΥΡΙΖΑ στις επόμενες εκλογές (σελ 322).
13. Η στρατηγική του Τσίπρα άλλαζε τόσο συχνά, φανερώνοντας ότι πολύ απλά δεν υπήρχε στρατηγική ή αλλιώς πάμε και βλέπουμε. Την μια στιγμή στέλνει τον Βαρουφάκη πασχαλιάτικα στην Αμερική να ανακοινώσει ότι θα κάνουμε default στο χρέος του IMF, και με το που προσγειώνεται ο Βαρουφάκης του ζητάει να ακυρώσει το πλάνο.
14. Κατά τον Βαρουφάκη, η πρώτη καλύτερη επιλογή ήταν το βελτιωμένο του πρόγραμμα,  δεύτερη το Grexit, και τρίτη η υπάρχουσα κατάσταση (μνημόνιο 2). Με το τέλος της Βαρουφακιάδας καταλήξαμε στην 4η χειρότερη επιλογή: 3ο Μνημόνιο, χειρότερο από το 2ο.
15. Πολλές φορές προς το τέλος της διαπραγμάτευσης ο Βαρουφάκης πρότεινε στον Τσίπρα ότι εφόσον δεν ακολουθούν μέχρι τέλους το πλάνο του εκβιασμού και της ρήξης, είναι προτιμότερο να παραιτηθούν σαν κυβέρνηση. Φυσικά και ο μόνος που παραιτήθηκε ήταν ο ίδιος ο Βαρουφάκης.
16. Όταν έφτασε η ώρα για το κλείσιμο των τραπεζών, ο Βαρουφάκης θέλοντας να αποποιηθεί την ευθύνη της υπογραφής των capital controls πρότεινε την φαεινή ιδέα να αφήσει τις τράπεζες να ανοίξουν και με το επερχόμενο bank-run να μείνουν πολύ γρήγορα χωρίς χρήματα και να αναγκαστούν οι διευθυντές τους να τις κλείσουν, καθώς τα στελέχη της κυβέρνησης θα διαδηλώνουν από έξω από τις τράπεζες για το κλείσιμο των τραπεζών κατηγορώντας την τρόικα! (σελ 449)
17. Φλαμπουράρης και Τσίπρας είπαν του Λαφαζάνη ότι θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τα 16 δις ρευστό της ΤτΕ σε περίπτωση ανάγκης. Ο Βαρουφάκης τους εξήγησε ότι αυτό θα ήταν παράνομο και η μόνη χρήση αυτών των χρημάτων σε περίπτωση Grexit θα ήταν να τα μαρκάρουν/ακυρώσουν και να τα χρησιμοποιήσουν σαν την βάση για το διάδοχο νόμισμα (λόγω απουσίας εναλλακτικού νομίσματος), πληρώνοντας πίσω στην ΕΚΤ την αξία εκτύπωσης τους. Αργότερα κυκλοφόρησε το νέο ότι ο Λαφαζάνης ήταν έτοιμος να μπουκάρει στην Τράπεζα της Ελλάδας, ενώ στην πραγματικότητα ήταν ο Φλαμπουράρης με τον Τσίπρα που το σκεφτόντουσαν (σελ. 456).
18. Όταν βγήκε το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος ο Τσίπρας είπες στον Βαρουφάκη: "τα θαλασσώσαμε/μπλέξαμε". (σελ 447)
19. Ο Τσίπρας παραδέχεται ότι δίνει στην τρόικα περισσότερα από τον Σαμαρά και παρόλα αυτά τον κυνηγάνε για να τον ρίξουν από την εξουσία. Αλλά με το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος τώρα δεν μπορούν να τον ακουμπήσουν (σελ. 469).

Συμπέρασμα

Το βασικό λάθος της Ελληνικής κρίσης είναι ότι ποτέ δεν έγινε μία σοβαρή κουβέντα για τα αίτιά της, τους πιθανούς τρόπους αντιμετώπισης της και τις συνέπειές τους. Όπως σε έναν ασθενή οφείλουμε να εξηγήσουμε ακριβώς την ασθένεια του, τους πιθανούς τρόπους θεραπείας και τις παρενέργειές τους, ώστε ο ίδιος με την βοήθεια του ειδικού να επιλέξει πώς θα πορευτεί. Έτσι λοιπόν δεν έγινε ποτέ μία σοβαρή συζήτηση για το τί σημαίνει Grexit.

Το θέμα είναι ότι μία τέτοια κουβέντα απλά δεν μπορεί να γίνει με ανοιχτές τράπεζες. Γιατί μία από τις προφανέστερες συνέπειες του Grexit είναι η αλλαγή και η υποτίμηση του νομίσματος. Οπότε με το που ξεκινά η κουβέντα γίνεται bank-run και οι τράπεζες αδειάζουν από ρευστό. Άρα πρώτα κλείνεις τις τράπεζες, μετά εξηγείς τις επιλογές και τις συνέπειές τους και στο τέλος ζητάς από τον κόσμο με δημοψήφισμα να αποφασίσει τί θέλει.

Στην Ελλάδα το δημοψήφισμα έγινε ακριβώς την λάθος στιγμή, όταν η χώρα ήταν ήδη πεσμένη στο καναβάτσο, τοποθετώντας ένα τελείως άσχετο ερώτημα του στυλ: σας αρέσει το 3ο μνημόνιο ή όχι; Χωρίς καμία συγκεκριμένη απάντηση για το τί συνέπειες έχουν οι δύο επιλογές.

Όπως ομολόγησε και ο Δραγασάκης (σύμφωνα με το βιβλίο) το δημοψήφισμα ήταν ουσιαστικά μία "έξοδος κινδύνου" για την κυβέρνηση. Μία απέλπιδα προσπάθεια για να δικαιολογήσουν την επερχόμενη κωλοτούμπα έχοντας την προσδοκία ότι ο κόσμος θα φοβηθεί και θα ψηφίσει υπέρ του Ναι. Όταν λοιπόν κέρδισε το Όχι με 61% απλά τα έχασαν και έκαναν ακριβώς το αντίθετο από αυτό που ψήφισε ο κόσμος. Υπέγραψαν μία κάκιστη συμφωνία κάτω από τις χειρότερες συνθήκες. Για τον απλό λόγο ότι δεν είχαν καμία νομιμοποίηση από τον κόσμο για ένα άτακτο Grexit.

Μέρες πριν το δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου ο Βαρουφάκης παρουσιάζει στον Τσίπρα την τελική μορφή του πλάνου Χ επιστροφής στην δραχμή (Grexit). Ο Τσίπρας το βλέπει και χλομιάζει. Ρωτάει τον Βαρουφάκη πια είναι η πιθανότητα να πετύχουν μία καλύτερη συμφωνία αν ενεργοποιήσουν το πλάνο για παράλληλο σύστημα πληρωμών. Ο Βαρουφάκης του λέει 100% αν οι Ευρωπαίοι σκεφτούν λογικά - αλλά επειδή δεν ξέρω αν θα σκεφτούν λογικά θα έλεγα 50/50%. Με λίγα λόγια ο Βαρουφάκης ομολογεί ότι δεν έχει ιδέα για το αποτέλεσμα. Ένα νέο Γουδί και/ή πραξικόπημα - ο διαρκής φόβος του Τσίπρα (σελίδα 469) - ίσως να μην ήταν μακρυά. Οπότε ήρθε η συνθηκολόγηση και υπέγραψαν τα πάντα.

Στην πραγματικότητα μάλλον ποτέ δεν πίστεψαν τον Βαρουφάκη, αλλά τον χρησιμοποίησαν για να πουλήσουν το παραμύθι ενός άλλου δρόμου και για να συσπειρώσουν γύρω από τον ΖΥΡΙΖΑ τις δυνάμεις που ήθελαν ένα Grexit. Γιατί ήδη από τον Μάρτιο του '15 τον υπονόμευαν συστηματικά μέσα από το ίδιο το κόμμα, ενώ το ένα και μοναδικό πλάνο που υποτίθεται ότι είχαν (του Βαρουφάκη) ουσιαστικά δεν το εφάρμοσαν.

Προσωπικά πιστεύω ότι η μόνη ρεαλιστική λύση θα ήταν τα capital controls λίγο μετά την ανάληψη της εξουσίας, διαπραγμάτευση με την τρόικα με ταυτόχρονο διάλογο με την κοινωνία για τις συνέπειες του Grexit - και δημοψήφισμα αμέσως μετά. Αυτός θα ήταν ο μόνος τρόπος να μπορέσεις να εκβιάσεις μία καλύτερη συμφωνία με την πλήρη υποστήριξη της κοινωνίας. Αλλά πώς θα μπορούσαν να το κάνουν αυτό την στιγμή που είχαν τάξει λαγούς με πετραχήλια και σκίσιμο μνημονίων χωρίς συνέπειες; Οπότε έπρεπε να σύρουν την χώρα σε μία καταδικασμένη από την αρχή διαπραγμάτευση για να δείξουν ότι κάτι κάνουν.

Έτσι χάσαμε έξι με εννέα μήνες "διαπραγμάτευσης" και άλλα 2-3 χρόνια οικονομικής στασιμότητας, διακόψαμε μία ανάκαμψη που μόλις είχε αρχίσει δειλά να ξεκινά, πήραμε 14 δις μέτρα και χρεωθήκαμε καμιά 40-100 δις παραπάνω (ανάλογα με το πώς τα μετράς) για να μάθουμε τελικά ότι ο γάιδαρος δεν πετάει. Το email Χαρδούβελη με τα μέτρα του ενός δις προφανώς και δεν θα ήταν αρκετό, όμως σε καμία περίπτωση δεν θα ήταν χειρότερο από αυτό που ακολούθησε.

Και γιατί έπρεπε να γίνουν όλα αυτά; Μα φυσικά για την εναλλαγή της εξουσίας, όπως γίνεται πάντα.

Πάθαμε και μάθαμε - ελπίζω.

Το Τέλος του Κόσμου όπως τον Γνωρίζουμε #3

Όπως ξέρετε σπανίως γράφω για θέματα πολιτικού περιεχομένου αλλά αισθάνομαι την ανάγκη να γράψω αυτήν την κρίσιμη ώρα λίγα πράγματα για την δύσκολη κατάσταση που βρίσκεται η χώρα μας, όπως τουλάχιστο τα αντιλαμβάνομαι εγώ, μήπως και μπορέσω να βοηθήσω όσους με διαβάζουν να καταλάβουν τι συμβαίνει: μήπως γλυτώσουμε την καταστροφή.

Η Ελληνική πολιτική σκηνή κυριαρχείται από πολιτικούς που αρέσκονται στα ψέματα και ψηφοφόρους που τους αρέσει να τα καταπίνουν αμάσητα, ενώ το δόγμα της μεταπολιτευτικής Ελλάδας είναι αναμφισβήτητα ο άκρατος κρατισμός.

Η κυβέρνηση Καραμανλή ανέλαβε το 2004 εν μέσω σκανδάλων των προηγούμενων την διακυβέρνηση με το σύνθημα της επανίδρυσης του κράτους. Με τους διορισμούς, την κακοδιαχείριση και τα τρικ Αλογοσκούφη που θεωρούσε την Ελληνική οικονομία θωρακισμένη (πχ. αυθαίρετη αύξηση του ΑΕΠ με μία υπογραφή λόγω μαύρης οικονομίας, πορνείας, κτλ., για να μπορέσουν να δανειστούν επιπλέον του ορίου) πολύ γρήγορα έχασε την μπάλα και ανέβασε το χρέος και το έλλειμμα σε δυσθεώρητα ύψη. Αν θυμάμαι καλά, στον προϋπολογισμό εισπράτταμε χοντρικά 50 δις και ξοδεύαμε πάνω από 70. Ο Καραμανλής κατάλαβε που πάει το πράγμα και το 2009 έριξε λευκή πετσέτα και πέρασε την καυτή πατάτα στους επόμενους, την κυβέρνηση Παπανδρέου που εκλέχτηκε παραπλανώντας τον κόσμο με το περίφημο "Λεφτά Υπάρχουν". Φυσικά λεφτά δεν υπήρχαν έτσι οδηγηθήκαμε το 2010 στο ΔΝΤ και στο μνημόνιο #1.

Το Μνημόνιο #1 αντιμετωπίστηκε από όλους σαν ένα κακόγουστο αστείο, ασχέτως εάν στο μεγαλύτερο μέρος του δεν εφαρμόστηκε. Η προτροπή από την Τρόικα για 1/3 φόροι, 2/3 επιλεκτικές περικοπές εύκολα αντιστράφηκε σοσια-ληστρικά σε 2/3 φόροι, 1/3 οριζόντιες περικοπές, από ένα σύστημα του οποίου πρωταρχικός στόχος ήταν να αυτοπροστατεύσει τα συμφέροντα του, την πελατεία του, το μεγάλο κράτος. Αυτό σε συνδυασμό με τις εξαιρετικά αισιόδοξους στόχους (ξεκάθαρο λάθος της Τρόικας) και την μεγάλη εξάρτηση της Ελληνικής οικονομίας από το κράτος επέφερε τους +1εκ ανέργους, τα λουκέτα, τις αυτοκτονίες.


Αυτό με παρότρυνε το 2011 να γράψω την την άποψη μου εδώ (Το Τέλος του Κόσμου όπως τον Γνωρίζουμε) όπου ασκούσα κριτική και εξηγούσα ότι "η Ελλάδα χρειάζεται μία φιλελεύθερη στρατηγική για να βγει από το τέλμα, και όχι ευχολόγια τύπου Ζάπειου ΙΙ. Η φορολογία και οι ασφαλιστικές εισφορές πρέπει να μειωθούν, αλλά το πιο σημαντικό είναι να γίνει αυτό που σχεδόν όλοι οι πολιτικοί φοβούνται να πουν και τρέμουν να κάνουν: να μειωθεί σημαντικά το μέγεθος και η επιρροή του Δημοσίου."

Φυσικά οι ευχές μου δεν εισακούστηκαν και ένα χρόνο μετά η χώρα ήταν πάλι σε κρίση. Το 2012 πριν τις εκλογές που ανέδειξαν την συγκυβέρνηση Σαμαρά έγραψα την άποψή μου εδώ (Το Τέλος του Κόσμου όπως τον Γνωρίζουμε #2), όπου καυτηρίαζα την παροχολογία των αντιμνημονιακών κομμάτων (και μη) που είχε ξεπεράσει κάθε προηγούμενο, καθώς όπως φαίνεται Λεφτά Υπήρχαν Ακόμη είτε:

1. σε απίθανα μέρη (πετρέλαια, ορυκτά, αέρια, μετοχές Ανατολής, κτλ.).
2. στο μεγάλο Κεφάλαιο, στην Ελβετία, στα ταμεία του ΟΠΑΠ, σε άγνωστα ισοδύναμα μέτρα.
3. σε εκβιασμούς των Ευρωπαίων εταίρων μας περί αμοιβαίας καταστροφής
4. στα εκτυπωτήρια μελλοντικών Δραχμών του Ελληνικού Κράτους.

Το Μνημόνιο #2 ήρθε και πραγματοποίησε την μεγαλύτερη ελεγχόμενη αναδιάρθρωση χρέους στην παγκόσμια οικονομική ιστορία χωρίς φαινομενικά να ανοίξει μύτη και εξυπηρέτησε κάποιους ειδικούς στόχους κλειδιά:

• κατέβασε το επίπεδο χρέους από αστρονομικά ύψη σε οριακά εξυπηρετήσιμα (ή όχι;)
• μετέτρεψε το χρέος από ιδιωτικό σε κατεξοχήν κρατικό/επίσημο, κάτω από Αγγλικό δίκαιο
•  αποστείρωσε τον Ευρωπαϊκό τραπεζικό τομέα από τα Ελληνικά τοξικά ομόλογα
• κέρδισε περισσότερο χρόνο για την Ευρωζώνη

Για την προοπτική ανόδου του ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία στις εκλογές του 2012 είχα γράψει:

Β) Επιλέγουμε αντιευρωπαϊκά κόμματα, αποκηρύσσουμε το Μνημόνιο, δείχνουμε στην Ευρώπη το μεσαίο δάκτυλο και προσευχόμαστε. Γιατί το τί θα γίνει από εκεί και έπειτα, κανείς μα κανείς δεν ξέρει και δεν μπορεί να εγγυηθεί (και όποιος το κάνει ψεύδεται).

• Β1) Οι πιο γενναίοι πιστεύουν ότι ο εκβιασμός θα πιάσει. Υπό τον φόβο ενός ντόμινο καταρρεύσεων στις άλλες υπερχρεωμένες οικονομίες οι Ευρωπαίοι θα υποχωρήσουν και θα μας απαλλάξουν από τον ζυγό του Μνημονίου. Θα τους χορέψουμε στο ταψί κοινώς γιατί εμείς είμαστε μάγκες. Δεν πληρώνω-δεν πληρώνω. Μπορεί και να πιάσει, ποιος ξέρει;. Βέβαια το πιο πιθανό είναι ότι οι δανειστές μας δεν θα μασήσουν και αργά ή γρήγορα θα φροντίσουν ώστε...
• Β2) Η κάνουλα του δανεισμού να κλείσει. Η λιγοστή ρευστότητα θα στερέψει και ακριβώς επειδή ο εφιάλτης αδυναμίας πληρωμών μισθών/συντάξεων θα γίνει πραγματικότητα η Ελληνική κυβέρνηση δεν θα έχει άλλη επιλογή από την επιστροφή σε εθνικό νόμισμα, τη δέσμευση καταθέσεων, κτλ. Τα σενάρια τύπου Αργεντινής θα ξετυλιχτούν μπροστά στα μάτια μας, μόνο που εμείς δεν θα είμαστε απλοί θεατές, αλλά πρωταγωνιστές. Έτσι απλά.

Κάπου εκεί τελειώνει και το Ευρωπαϊκό όνειρο για την Ελλάδα. Και πολύ κράτησε κάποιοι θα πουν. Ίσως να έχουν δίκιο, γιατί εδώ είναι Βαλκάνια, δεν είναι παίξε-γέλασε! Δραχμή και πάλι δραχμή θα αναφωνήσουν πολλοί με ανακούφιση. Και πληθωρισμός βέβαια. Και μαύρο χρήμα. Και πολιτικό χρήμα. Και συνδικάτα. Και διαπλοκή. Και φοροδιαφυγή. Και κλειστά επαγγέλματα. Και ρουσφέτια. Και φακελάκια. Και αναξιοκρατία. Και γραφειοκρατία. Και γρηγορόσημα. Και αγγελιόσημα. Και ευγενή ταμεία. Και τσολιαδάκια στην Ακρόπολη. Και συρτάκι για τους Γερμανούς που θα κάνουν επιτέλους φτηνές διακοπές στην Ελλάδα. Και γλύψιμο στους Εφοπλιστές που θα παρακαλάμε να φέρουν κανένα δολάριο συνάλλαγμα στην χώρα. Και εθνικιστικές κορώνες από τους πολιτικούς/τσιφλικάδες με τα 50 ακίνητα και τα εκατομμύρια ευρώ καταθέσεων. Και, και και...

Ασχέτως σεναρίου, αυτό που δεν εξηγούν επαρκώς οι πολιτικοί μας και που δείχνει να μην θέλει να καταλάβει η Ελληνική κοινωνία είναι η βεβαιότητα ότι θα γίνουμε φτωχότεροι. H φορολογία θα αυξηθεί εφόσον θα καταργηθούν οι φοροαπαλλαγές. Οι φόροι στα ακίνητα θα παραμείνουν, απλά θα αλλάξουν όνομα. Οι συντάξεις θα μειωθούν και άλλο γιατί πολύ απλά δεν υπάρχει σάλιο. Οι μισθοί θα μειωθούν λίγο ακόμα μέχρι να αποκατασταθεί η περιβόητη ανταγωνιστικότητα και να μπορέσουμε να εξάγουμε σε ικανοποιητικό επίπεδο. Δημόσιοι υπάλληλοι θα απολυθούν. Οι κοινωνικές μεταβιβάσεις θα μειωθούν. Και το αρνητικό σπιράλ θα συνεχιστεί 1-2 χρόνια ακόμα μέχρι να αναστραφεί η πορεία των πραγμάτων.

Αυτή είναι η σκληρή πραγματικότητα, μαγικές λύσεις δυστυχώς δεν υπάρχουν. Στο κακό σενάριο Α τα πράγματα είναι περισσότερο ομαλά και ελεγχόμενα. Στο καταστροφικό σενάριο Β απρόβλεπτα ίσως και επικίνδυνα. Τρίτος δρόμος δεν νομίζω να υπάρχει.

Fast forward 2 χρόνια μετά το καλοκαίρι του 2014 όπου με νωπή πλέον και την εμπειρία της Κύπρου (bail-in / capital controls) και το κακό που της προκάλεσε για άλλη μία φορά η "μαμά Ελλάδα" με τα τοξικά της ομόλογα, πάμε σε Ευρωεκλογές όπου ο Σύριζα επικρατεί με 26,60% λόγω της αγανάκτησης μεγάλου μέρους της κοινωνίας από την λιτότητα.

Παρόλο που η κατάσταση της οικονομίας είχε ήδη αρχίσει να βελτιώνεται σημαντικά και το μεγαλύτερο μέρος της διόρθωσης και των μέτρων είχε πραγματοποιηθεί, η συγκυβέρνηση Σαμαρά πανικοβάλλεται λόγω διαφαινόμενης αποτυχίας εκλογής προέδρου και κάνει μία εντυπωσιακή λαϊκίστικη στροφή με τον ανασχηματισμό και την τοποθέτηση απολύτως ακατάλληλων ανθρώπων σε καίριες θέσεις. Το σωστό που θα έπρεπε να κάνει θα ήταν να ολοκληρώσει τις μεταρρυθμίσεις προτού φτάσουμε καν στο email Χαρδούβελη και να χάσει τις επόμενες εκλογές. Αντίθετα, αφήνει τα πράγματα στον αυτόματα πιλότο με σκοπό να παγιδεύσει τον επόμενο ή να εκβιάσει καλύτερη μεταχείριση από την τρόικα ελέω επέλασης του αντιμνημονιακού Τσίπρα.

Για άλλη μια φορά η τρόικα δεν μασάει και αφήνει τον Σαμαρά εκτεθειμένο θέλοντας να διαπραγματευτεί με τον προβλεπόμενο νικητή των εκλογών, τον ΣΥΡΙΖΑ, που εκλέγεται πανηγυρικά με 36.34% υποσχόμενος κάποια πράγματα που ακούγονται ενδιαφέροντα στους δανειστές (κυνήγι φοροφυγάδων και πλουσίων, κατάργηση ολιγοπωλίων, μεταρρυθμίσεις) υποσχόμενος όμως και μία σειρά από απίστευτα πράγματα, τα οποία ακούγονται υπέροχα στα αυτιά του αγανακτισμένου κόσμου, αλλά φυσικά είναι αδύνατο να πραγματοποιηθούν δεδομένης της οικονομικής συγκυρίας: κατάργηση ΕΝΦΙΑ, σκίσιμο μνημονίου, κατώτατος μισθός, αφορολόγητο, κτλ.

Η φαινομενικά αριστοτεχνική στροφή του ΣΥΡΙΖΑ προς το κέντρο με την υπόσχεση για διατήρηση της χώρας στο Ευρώ πείθει ένα μεγάλο μέρος ψηφοφόρων ταλαιπωρημένων από 5 χρόνια λιτότητας που παρότι καταλαβαίνει το άτοπο των υποσχέσεων, παρόλα αυτά ψηφίζει με την λογική του "πόσο χειρότερος μπορεί να είναι αυτός από τους άλλους".

Είμαι σίγουρος ότι η επιλογή ενός κατεξοχήν κρατιστή και συνυπεύθυνου για την κατάντια της χώρας ως Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας, θα καταγραφεί στα μελλοντικά βιβλία ιστορίας σαν μία από τις μεγαλύτερες ειρωνείες της τύχης της σύγχρονής Ελλάδας. Καταστράφηκε η Ελλάδα για να βγει πρόεδρος ο Πάκης.

Η συγκυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ/ΑΝΕΛ αποδεικνύεται εκ' του αποτελέσματος η χειρότερη κυβέρνηση της μεταπολίτευσης συγκεντρώνοντας ένα συνονθύλευμα φαινομενικά αντικρουόμενων απόψεων και εκπροσώπων της παλαβής αριστεράς, του πρώην ΠΑΣΟΚ και Εθνικιστών. Το στοιχείο που τους ενώνει: ο Κρατισμός.

Στους 5 μήνες διακυβέρνησης ο ΣΥΡΙΖΑ εγκαθιστά σε καίριες θέσεις απροκάλυπτα τον κομματικό του μηχανισμό και επιδίδεται σε τακτικές προπαγάνδας με καίριο μέλημα των έλεγχο των μέσων ενημέρωσης και την πραγματοποίηση κινήσεων εντυπωσιασμού (ΕΡΤ, καθαρίστριες) αδιαφορώντας πλήρως για την κρίσιμη κατάσταση της οικονομίας, την συνέχεια του κράτους και τον ιδιωτικό τομέα. Η έλλειψη εμπειρίας διοίκησης είναι προφανής καθώς το κράτος δυσλειτουργεί και η συλλογή εσόδων καθυστερεί. Μόνη τους έγνοια η αντιστροφή ακόμα και των ευρύτερα αποδεκτών μεταρρυθμίσεων όπως οι αλλαγές στην παιδεία. Σοβαρά θέματα όπως το μεταναστευτικό βγαίνουν εκτός ελέγχου.

Οι τακτικές εκφοβισμού προς την αντιπολίτευση και κάθε αντιφρονούντα και η διαστρέβλωση της πραγματικότητας ξεπερνούν κάθε προηγούμενο και παραπέμπουν σε ολοκληρωτικά καθεστώτα, με δημιουργία επιτροπών που θυμίζουν στρατοδικεία. Το θράσος και η έλλειψη σεβασμού της Προέδρου της Βουλής είναι άκρως προσβλητικό για τον θεσμικό ρόλο που της ανατέθηκε και επικίνδυνο για το πολίτευμα.

Η διαπραγμάτευση αποδεικνύεται κανονική παρωδία ενώ οι δηλώσεις των μελών της κυβέρνησης είναι συνεχείς, αντιφατικές και αντικρουόμενες. Για 3 μήνες η ομάδα Βαρουφάκη δουλεύει τον κόσμο εκατέρωθεν εκνευρίζοντας τους εταίρους με δημιουργική ασάφεια, επιφέροντας πρακτικά μηδενική πρόοδος στις διαπραγματεύσεις καθώς μέλη της κυβέρνησης παραπληροφορούν και υπνωτίζουν τον κόσμο υποστηρίζοντας επανειλημμένα και ψευδώς ότι μία συμφωνία είναι πολύ κοντά, ενώ το κράτος προκειμένου να πληρώνει τις δόσεις κάνει στάση πληρωμών προς τον ιδιωτικό τομέα, απορροφώντας ταυτόχρονα κάθε ρανίδα ρευστότητας και αναγκάζοντας ταμεία και δημόσιους οργανισμούς να παραδώσουν τα ρευστά τους, με την απίστευτη δικαιολογία που μόνο ένα απολυταρχικό καθεστώς θα μπορούσε να επινοήσει, αυτή των καλύτερων αποδόσεων στην ΤτΕ.

Αφού έχει χαθεί σκόπιμα πολύτιμος χρόνος και η διαπραγματευτική θέση της Ελλάδας έχει αποδυναμωθεί, η ομάδα Τσακαλώτου αναλαμβάνει (φαινομενικά) τις διαπραγματεύσεις, προκειμένου να ξεκολλήσει η διαδικασία. Το κείμενο της συμφωνίας που αποκαλύπτεται προς το (θεωρητικό) τέλος την διαπραγμάτευσης, καθαρά έμπνευσης της κυβέρνησης αφού η κυβέρνηση προτείνει τα μέτρα και η τρόικα εγκρίνει ή όχι, είναι άκρως υφεσιακό με ένα μπαράζ νέων φόρων στην παραγωγική οικονομία (97% φόροι, 3% περικοπές), στις επιχειρήσεις, και προστατευτικό για την συνήθη πελατεία τους.

Αν θεωρήσουμε ότι η σκληρή διαπραγμάτευση θα οδηγούσε σε κάποιο καλύτερο οικονομικό αποτέλεσμα, αυτό ακυρώθηκε πλήρως από την καταστροφή της εξαιρετικά εύθραυστης πραγματικής οικονομίας τους 5 μήνες διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ. Γίνεται πλέον φανερό ότι η απουσία συμφωνίας δεν οφείλεται μόνο στην ανικανότητα της διαπραγματευτικής ομάδας και την έλλειψη συναίνεσης της κοινοβουλευτικής ομάδας του ΣΥΡΙΖΑ. Η κυβέρνηση ακολούθησε αυτή την παρελκυστική τακτική προκειμένου να μην επιτευχθεί απολύτως καμία συμφωνία.

Η ύπαρξη οργανωμένου πλάνου εξόδου της χώρας από το Ευρώ, την αποκοπή από την Ευρωπαϊκή Ένωση και την εγκαθίδρυση απολυταρχικού καθεστώτος αποτελεί πλέον υπαρκτή πιθανότητα.

Και ενώ μέχρι πρόσφατα θα βάζαμε αυτό το σενάριο στην κατηγορία των θεωριών συνωμοσίας, η εσκεμμένη κατάρρευση των διαπραγματεύσεων από την πλευρά της κυβέρνησης το μοιραίο βράδυ της Παρασκευής 26 Ιουνίου και η ανακοίνωση/απειλή του δημοψηφίσματος την χειρότερη στιγμή μετά από 4 μήνες διαπραγμάτευσης αναδεικνύει τον δόλο του εγχειρήματος. Ένα δημοψήφισμα θα μπορούσε κάλλιστα να έχει γίνει τους προηγούμενους μήνες με την χώρα ακόμα στα πόδια της και όχι στο καναβάτσο.

Το κλείσιμο των τραπεζών και η επιβολή capital-controls, δεν ήταν σε καμία περίπτωση ατύχημα και δεν προκλήθηκε από τους δανειστές. Ήταν απολύτως αναμενόμενη αντίδραση της ΕΚΤ ακόμα και για τον πιο ανίδεο οικονομολόγο, πόσο μάλλον για την κυβέρνηση. Η απώλεια εμπιστοσύνης στο τραπεζικό σύστημα και η κατάργηση των κεφαλαιακών ελέγχων στην καλύτερη περίπτωση παίρνουν χρόνια να αντιστραφούν. Είναι ψέματα να υπονοούν ότι αν ο κόσμος ενδυναμώσει τον ΣΥΡΙΖΑ στο δημοψήφισμα οι τράπεζες θα ανοίξουν και όλα θα είναι όπως πριν.

Η κυβέρνηση προκάλεσε εν γνώση της ανυπολόγιστη και σχεδόν μη αναστρέψιμη ζημιά στην διεθνή υπόληψη και την ασθμαίνουσα οικονομία της χώρας. Όλα αυτά την στιγμή που κορυφαία στελέχη της κυβέρνησης εγγυόντουσαν ακριβώς το αντίθετο.

Μοιάζει απίθανο αλλά όλες οι ενδείξεις συνηγορούν ότι το δημοψήφισμα παρωδία είναι το τελευταίο μέρος του καταστροφικό σχεδίου των ανθρώπων που ο Ελληνικό λαός εμπιστεύθηκε την τύχη της χώρας.

Και αυτό γιατί στο σημείο που έχουμε φτάσει πιθανά να μην έχει πλέον σημασία ούτε το "Ναι" ούτε το "Όχι". Εξηγούμαι:

• Αν επικρατήσει το "Ναι" και ξαναγίνουν εκλογές ή δημιουργηθεί κυβέρνηση από την παρούσα Βουλή, έχουν διαμορφώσει-με δική τους ευθύνη-μία τόσο κακή και σχεδόν ανεφάρμοστη συμφωνία/μνημόνιο 3 ενώ με την παρελκυστική στρατηγική τους έφεραν την οικονομία σε τέτοια χάλια που όποιος και να αναλάβει την διακυβέρνηση, πριν να βγει ο χρόνος θα είμαστε πάλι σε αδιέξοδο, οπότε υπάρχει πιθανότητα να επιστρέψουν θριαμβευτές. Κλασική περίπτωση στρατηγικής καμένης γης.
• Υπάρχει ακόμα και η υπο-περίπτωση να μην παραδώσουν την εξουσία προβάλλοντας διάφορες δικαιολογίες. Άλλωστε η εξουσία είναι και το μόνο που τους ενδιαφέρει.
• Αν επικρατήσει το "Όχι" ουσιαστικά τους δίνουμε λευκή επιταγή να ολοκληρώσουν το καταστροφικό τους έργο. Κανένας κυβερνητικός δεν δεσμεύεται τι περιλαμβάνει το όχι πέρα από αοριστίες για συνέχιση της καταστροφικής διαπραγμάτευσης. Και επειδή όπως έχει αποδειχτεί πολλαπλά οι Ευρωπαίοι προετοιμάζονται επιμελώς για το Grexit εδώ και 5 χρόνια και δεν πρόκειται να υποκύψουν σε εκβιασμούς, το αμέσως επόμενο βήμα της "Πρώτης Φοράς Αριστερά" θα είναι η κατάρρευση μίας η περισσότερων συστηματικών τραπεζών ήδη από την ερχόμενη εβδομάδα, το κούρεμα καταθέσεων και στο βάθος αλλαγή νομίσματος, έξοδος από την Ευρωζώνη και πιθανά και από την Ευρωπαϊκή Ένωση.
• Τους θεωρώ απόλυτα ικανούς και για άλλα πιθανά σενάρια όπως το να ακυρώσουν το δημοψήφισμα την τελευταία στιγμή με οποιοδήποτε πρόφαση με σκοπό να συνεχίσουν την αδιέξοδη διαπραγμάτευση και τις καθυστερήσεις μέχρι το επόμενο "ατύχημα" κατάρρευσης συστημικής τράπεζας, όπου τα πράγματα θα έχουν την ίδια πολύ άσχημη κατάληξη.

Από όπου και να το πιάσεις η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ έχει χάσει κάθε ίχνος αξιοπιστίας εσωτερικά και εξωτερικά και είναι καταστροφική για την χώρα. Έχουν πει ξεκάθαρα ψέματα στον Ελληνικό λαό και έχουν αυτοαναιρεθεί πολλάκις. Την στιγμή που όλη η υφήλιος εργάζεται στους ρυθμούς της παγκοσμιοποίησης και όλα τα πρώην ανατολικά κράτη έχουν κάνει στροφή προς τον ρεαλισμό και τον καπιταλισμό, σκοπός της ριζοσπαστικής αριστεράς είναι η εκ' των πραγμάτων απομόνωση της Ελλάδας και η εγκαθίδρυση μίας σοσιαλιστικής ουτοπίας, του τελευταίου Σοβιετικού Μπανανιστάν όπου θα έχουν τον απόλυτο έλεγχο. Όπως είναι γνωστό όμως ο Σοσιαλισμός τελειώνει όταν τελειώσουν τα λεφτά των άλλων.


Η πραγματοποίηση ουσιαστικών αλλαγών που θα κάνουν την Ελλάδα μία κανονική Ευρωπαϊκή χώρα δεν τους ενδιαφέρει καθόλου, αυτούς και όλους τους άλλους κρατιστές που καταστρέψανε την χώρα μετά την μεταπολίτευση. Εν έτει 2015 ακόμα συζητάμε για τα αυτονόητα:

• Να παίρνουμε όλοι σύνταξη στην ίδια ηλικία
• Οι συντάξεις να είναι ανάλογες των εισφορών
• Οι φόροι να είναι χαμηλοί, σταθεροί και να εισπράττονται
• Οι δημόσιοι υπάλληλοι να αξιολογούνται
• Το κράτος να ενθαρρύνει την παραγωγή πλούτου
• κτλ.

Το "Ναι" στο δημοψήφισμα δείχνει για την ώρα η μόνη επιλογή που δίνει κάποια ελπίδα για έξοδο από το αδιέξοδο. Από μόνο του δεν αποτελεί ικανή συνθήκη για να γλυτώσει η χώρα τον κίνδυνο, αλλά δεν βλέπω τι άλλο μπορεί να γίνει αυτήν την στιγμή, εκτός από την αυτόβουλη παραίτηση του Προέδρου της Δημοκρατίας προκειμένου να προκηρυχτούν εκλογές. Όπως είπε κάποιος έχουμε να επιλέξουμε μεταξύ πολύ επώδυνων λύσεων, να κόψουμε το ένα μας χέρι ή το κεφάλι μας.

Είναι σημαντικό οι δημοκρατικές δυνάμεις τις χώρας να συνεργαστούν και να καταλήξουμε σύντομα σε μία συμφωνία στο λίγο χρόνο που απομένει προτού προκληθεί ανεπανόρθωτη και ολικά μη αντιστρέψιμη ζημία. Είναι κρίμα να χαθούν χρόνια στερήσεων και προσπαθειών και να φύγει η Ελλάδα από τον φυσικό της Ευρωπαϊκό χώρο, μόνη χωρίς κανέναν σύμμαχο πέρα παλαβών αποτυχημένων απολυταρχικών καθεστώτων (Βενεζουέλα) των οποίων οι δηλώσεις δεν κοστίζουν τίποτα.

Αμέσως μετά πρέπει να επικεντρωθούμε:

1. Στην συναινετική διευθέτηση του χρέος
2. Στην άμεση επανεκκίνηση της οικονομίας
3. Στην αντιμετώπιση του προβλήματος του ασφαλιστικού.

Καταλαβαίνω (ίσως και όχι) το μεγάλο πλήθος συνανθρώπων μας που υποστηρίζουν το Όχι, ο καθένας για τους δικούς του λόγους και με τα δικά του κίνητρα μετά από 5 χρόνια καταστροφικής λιτότητας. Αδυνατώ όμως να δω πώς η παρούσα κυβέρνηση θα εξυπηρετήσει τα συμφέροντα τους, εκτός αν ανήκουν στο πελατειακό τους σύστημα. Για τον άνεργο που δεν έχει στον ήλιο μοίρα η ολική κατάρρευση της χώρας μόνο περισσότερη μιζέρια μπορεί να επιφέρει καθώς και λιγότερες ευκαιρίες εργασίας. 

Ο καθένας οφείλει να ψάξει, να βρει και να απαντήσει στον εαυτό του ειλικρινά τι σημαίνει το Όχι, ποια θα είναι η επόμενη μέρα και ποιες οι συνέπειές για τον ίδιο και την οικογένειά του. Το να αυτοκτονήσουμε ομαδικώς (Π*υτάνα Όλα) επειδή δεν βλέπουμε εναλλακτική δεν είναι λύση. Την λύση εμείς οι ίδιοι θα την δημιουργήσουμε, αλλά πρέπει όλοι να αλλάξουμε.
 
Πρέπει να σταματήσει ο διχασμός και να πάρουμε την κατάσταση στα χέρια μας.

Εύχομαι το καλύτερο.

Δ.Α.

Το Τέλος του Κόσμου όπως τον Γνωρίζουμε #2

Οι εγγραφές σε αυτό το ιστολόγιο για θέματα πολιτικής είναι από ελάχιστες έως ανύπαρκτες. Είχα γράψει πέρσι τον Μάϊο για "Το Τέλος του Κόσμου όπως τον Γνωρίζουμε" μία εγγραφή που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί αυτούσια και τώρα γιατί όπως όλοι καταλαβαίνουμε λίγα πράγματα έχουν αλλάξει σε ότι αφορά τον πυρήνα των προβλημάτων μας:

• εξακολουθούμε να έχουμε ένα πολύ μεγάλο και αναποτελεσματικά δημόσιο
• το ασφαλιστικό σύστημα είναι απολύτως χρεοκοπημένο
• οι ιδιωτικοποιήσεις έμειναν στα χαρτιά
• τα κλειστά επαγγέλματα παραμένουν κλειστά
• οι εξαγωγές παραμένουν περιορισμένες
• το σύστημα παιδείας πάει από το κακό στο χειρότερο
• οι φόροι έχουν ξεπεράσει κάθε προηγούμενο
• το δημόσιο έχει κάνει-επί της ουσίας-στάση πληρωμών

Φυσικά έγιναν και πολλά βήματα προς την σωστή κατεύθυνση, κυρίως από την κυβέρνηση Παπαδήμου, τα οποία χάνονται μέσα στο γενικότερο αρνητικό κλίμα και στην προεκλογική περίοδο που ανέστειλε κάθε προσπάθεια συνέχισης του μεταρρυθμιστικού έργου.

Η παροχολογία αντιμνημονιακών κομμάτων (και μη) έχει ξεπεράσει κάθε προηγούμενο, ενώ όπως φαίνεται Λεφτά Υπάρχουν™ ακόμη(!) είτε:

1. σε απίθανα μέρη (πετρέλαια, ορυκτά, αέρια, μετοχές Ανατολής, κτλ.).
2. στο μεγάλο Κεφάλαιο, στην Ελβετία, στα ταμεία του ΟΠΑΠ, σε άγνωστα ισοδύναμα μέτρα.
3. σε εκβιασμούς των Ευρωπαίων εταίρων μας περί αμοιβαίας καταστροφής
4. στα εκτυπωτήρια μελλοντικών Δραχμών του Ελληνικού Κράτους.

Οι κακοί μετανάστες, οι μαϊμού συνταξιούχοι, οι διαπομπευμένες οροθετικές πόρνες και οι πρώτοι πολιτικοί πίσω από τα κάγκελα είναι η καινούργια καραμέλα για το φιλοθεάμων κοινό, όλως τυχαίως βδομάδες πριν τις κρίσιμες εκλογές. Λες και κανείς άλλος από το σύστημα εξουσίας δεν έχει ευθύνη για την κατάσταση αυτή εδώ και πολλά χρόνια.

Το Μνημόνιο #1 αντιμετωπίστηκε από όλους σαν ένα κακόγουστο αστείο, ασχέτως εάν στο μεγαλύτερο μέρος του δεν εφαρμόστηκε. Η προτροπή από την Τρόικα για 1/3 φόροι, 2/3 επιλεκτικές περικοπές εύκολα αντιστράφηκε σοσια-ληστρικά σε 2/3 φόροι, 1/3 οριζόντιες περικοπές, από ένα σύστημα του οποίου πρωταρχικός στόχος ήταν να αυτοπροστατεύσει τα συμφέροντα του, την ίδια του την υπόσταση. Αυτό σε συνδυασμό με την μεγάλη εξάρτηση της Ελληνικής οικονομίας από το κράτος επέφερε τους +1εκ ανέργους, τα λουκέτα, τις αυτοκτονίες.

Το Μνημόνιο #2 ήρθε και πραγματοποίησε την μεγαλύτερη ελεγχόμενη αναδιάρθρωση χρέους στην παγκόσμια οικονομική ιστορία χωρίς φαινομενικά να ανοίξει μύτη και εξυπηρέτησε κάποιους ειδικούς στόχους κλειδιά:

• κατέβασε το επίπεδο χρέους από αστρονομικά ύψη σε οριακά εξυπηρετήσιμα (ή όχι;)
• μετέτρεψε το χρέος από ιδιωτικό σε κατεξοχήν κρατικό/επίσημο, κάτω από Αγγλικό δίκαιο
•  αποστείρωσε τον Ευρωπαϊκό τραπεζικό τομέα από τα Ελληνικά τοξικά ομόλογα
• κέρδισε περισσότερο χρόνο για την Ευρωζώνη

Ταυτοχρόνως αποκάλυψε με απόλυτη σαφήνεια την αφερεγγυότητα του Ελληνικού κράτους. Αντί οι κερδοσκόποι να "χάσουν και τα πουκάμισά τους" όπως είχε πει ο κ. Παπακωνσταντίνου, προκάλεσε την κατάρρευση των Ελληνικών τραπεζών, των ασφαλιστικών ταμείων και το χάσιμο αποταμιεύσεων αφελών ιδιωτών που νόμισαν ότι είχαν να κάνουν με ένα σοβαρό κράτος.

Αφερεγγυότητα η οποία βέβαια δεν ήταν κάτι καινούργιο καθώς οι "κακές" αγορές το είχαν τιμολογήσει με απόλυτη ακρίβεια και σαφήνεια εδώ και καιρό, απλά εμείς προτιμούσαμε να χώνουμε το κεφάλι στην άμμο και να κατηγορούμε την παγκοσμιοποίηση, τους επενδυτικούς οίκους, τα τοκογλυφικά επιτόκια, τον ξένο δάκτυλο, κτλ.

Βλέπετε ήταν δύσκολο να παραδεχτούμε ότι έχουμε χρεοκοπήσει συνολικά σαν κράτος. Αυτό το ρημάδι το Ευρώ τελικά ήταν φτιαγμένο για υπεύθυνους λαούς. Ήταν σαν μας έδωσε ο μπαμπάς τα κλειδιά της Μερσεντές για να την πάμε για πλύσιμο. Εμείς την πήραμε, μαζί και την πιστωτική κάρτα από το πορτοφόλι της μαμάς, φορτώσαμε την παλιοπαρέα, κάναμε βόλτες στα κλαμπ και τα σκυλάδικα, σκορπίσαμε λουλούδια στην πίστα, οδηγήσαμε σαν τρελοί στην παραλιακή και τρακάραμε. Ο μπαμπάς ανέλαβε να πληρώσει τις ζημίες αλλά το χαρτζιλίκι πλέον είναι κομμένο. Ο άσωτος υιός θα πρέπει να δουλεύει τα επόμενα πολλά χρόνια για να ξεπληρώσει το χρέος. Διαφορετικά θα φύγει από το σπίτι.

Πραγματικά δεν ξέρω αν τα Μνημόνια είχαν/έχουν πιθανότητες επιτυχίες. Τουλάχιστο όχι με τον τρόπο που εφαρμόστηκαν χωρίς ουσιαστική ρήξη με τον τρόπο οργάνωσης του κράτους και αλλαγή στην διάρθρωση της Ελληνικής οικονομίας. Εξακολουθώ να πιστεύω ότι μόνο μία Φιλελεύθερη συνταγή (μικρό κράτος/λίγοι φόροι) μπορεί να φέρει αποτέλεσμα. Το θέμα είναι ότι κανείς, πέραν μίας μικρής μειοψηφίας Φιλελεύθερων κομμάτων τα οποία μπαίνουν δεν μπαίνουν στην Βουλή, δεν επιθυμεί μία τέτοια λύση. Άλλωστε τα χέρια οποιασδήποτε μελλοντικής φιλοευρωπαϊκής κυβέρνησης είναι δεμένα μέσω των Μνημονίων ώστε ελάχιστες παρεκκλίσεις στο πρόγραμμα θα επιτραπούν από τους δανειστές μας.

Τουτέστιν, έχουμε μείνει με τις εξής επιλογές:

Α) Επιλέγουμε Ευρώπη, ψηφίζουμε φιλοευρωπαϊκά κόμματα που κινούνται εντός του Μνημονίου. Τώρα επειδή κανένας δεν εγγυάται ότι το σχέδιο θα πετύχει (και όποιος το κάνει ψεύδεται), γιατί πολύ απλά η Ελλάδα δεν είναι Γερμανία ούτε πρόκειται να γίνει μέσα σε 3 χρόνια, αργά ή γρήγορα η Ευρώπη θα πρέπει να αποφασίσει:

• Α1) Εάν θα προχωρήσει σε κάποια μεγαλύτερη οικονομική ενοποίηση που διασφαλίζει μεταφορά πόρων (επιδότηση του Νότου) και κάλυψη των ελλειμμάτων (Ευρωομόλογα, κτλ.)
• Α2) Εάν θα διαμορφώσει μία Ευρώπη πολλών ταχυτήτων με διάσπαση σε μικρότερα γκρουπ (Βορράς/Νότος) με διαφορετικά νομίσματα ή και πλήρη επιστροφή σε Εθνικά νομίσματα για όλους, αλλά πάντα στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το κλειδί αυτής της πορείας είναι ότι ακολουθούμε γενικά τις επιταγές της ΕΕ, μεταρρυθμίζουμε όσο μπορούμε το κράτος και την οικονομία και εφόσον είμαστε καλοί μαθητές, η Ευρώπη δεν πρόκειται να μας αφήσει μόνους. Το μαρτύριο της σταγόνας θα εξακολουθεί να υφίσταται γιατί πολύ απλά χρειάζονται πολλά χρόνια για να γίνουμε επιτέλους σοβαρό κράτος, αλλά είναι στο χέρι μας να επιταχύνουμε τις μεταρρυθμίσεις ώστε να ανακάμψουμε γρηγορότερα. Όσο χρέος μπορεί να αποπληρωθεί θα αποπληρωθεί, το υπόλοιπο κρατικό θα κουρευτεί, γιατί δεν γίνεται και αλλιώς.

Β) Επιλέγουμε αντιευρωπαϊκά κόμματα, αποκηρύσσουμε το Μνημόνιο, δείχνουμε στην Ευρώπη το μεσαίο δάκτυλο και προσευχόμαστε. Γιατί το τί θα γίνει από εκεί και έπειτα, κανείς μα κανείς δεν ξέρει και δεν μπορεί να εγγυηθεί (και όποιος το κάνει ψεύδεται). Άλλωστε οι Μάγια προέβλεψαν το 2012 σαν το τέλος του κόσμου, οι εκλογές θα μας προβληματίσουν τώρα;

• Β1) Οι πιο γενναίοι πιστεύουν ότι ο εκβιασμός θα πιάσει. Υπό τον φόβο ενός ντόμινο καταρρεύσεων στις άλλες υπερχρεωμένες οικονομίες οι Ευρωπαίοι θα υποχωρήσουν και θα μας απαλλάξουν από τον ζυγό του Μνημονίου. Θα τους χορέψουμε στο ταψί κοινώς γιατί εμείς είμαστε μάγκες. Δεν πληρώνω-δεν πληρώνω. Μπορεί και να πιάσει, ποιος ξέρει;. Βέβαια το πιο πιθανό είναι ότι οι δανειστές μας δεν θα μασήσουν και αργά ή γρήγορα θα φροντίσουν ώστε...
• Β2) Η κάνουλα του δανεισμού να κλείσει. Η λιγοστή ρευστότητα θα στερέψει και ακριβώς επειδή ο εφιάλτης αδυναμίας πληρωμών μισθών/συντάξεων θα γίνει πραγματικότητα η Ελληνική κυβέρνηση δεν θα έχει άλλη επιλογή από την επιστροφή σε εθνικό νόμισμα, τη δέσμευση καταθέσεων, κτλ. Τα σενάρια τύπου Αργεντινής θα ξετυλιχτούν μπροστά στα μάτια μας, μόνο που εμείς δεν θα είμαστε απλοί θεατές, αλλά πρωταγωνιστές. Έτσι απλά.

Κάπου εκεί τελειώνει και το Ευρωπαϊκό όνειρο για την Ελλάδα. Και πολύ κράτησε κάποιοι θα πουν. Ίσως να έχουν δίκιο, γιατί εδώ είναι Βαλκάνια, δεν είναι παίξε-γέλασε! Δραχμή και πάλι δραχμή θα αναφωνήσουν πολλοί με ανακούφιση. Και πληθωρισμός βέβαια. Και μαύρο χρήμα. Και πολιτικό χρήμα. Και συνδικάτα. Και διαπλοκή. Και φοροδιαφυγή. Και κλειστά επαγγέλματα. Και ρουσφέτια. Και φακελάκια. Και αναξιοκρατία. Και γραφειοκρατία. Και γρηγορόσημα. Και αγγελιόσημα. Και ευγενή ταμεία. Και τσολιαδάκια στην Ακρόπολη. Και συρτάκι για τους Γερμανούς που θα κάνουν επιτέλους φτηνές διακοπές στην Ελλάδα. Και γλύψιμο στους Εφοπλιστές που θα παρακαλάμε να φέρουν κανένα δολάριο συνάλλαγμα στην χώρα. Και εθνικιστικές κορώνες από τους πολιτικούς/τσιφλικάδες με τα 50 ακίνητα και τα εκατομμύρια ευρώ καταθέσεων. Και, και και...

Ασχέτως σεναρίου, αυτό που δεν εξηγούν επαρκώς οι πολιτικοί μας και που δείχνει να μην θέλει να καταλάβει η Ελληνική κοινωνία είναι η βεβαιότητα ότι θα γίνουμε φτωχότεροι. H φορολογία θα αυξηθεί εφόσον θα καταργηθούν οι φοροαπαλλαγές. Οι φόροι στα ακίνητα θα παραμείνουν, απλά θα αλλάξουν όνομα. Οι συντάξεις θα μειωθούν και άλλο γιατί πολύ απλά δεν υπάρχει σάλιο. Οι μισθοί θα μειωθούν λίγο ακόμα μέχρι να αποκατασταθεί η περιβόητη ανταγωνιστικότητα και να μπορέσουμε να εξάγουμε σε ικανοποιητικό επίπεδο. Δημόσιοι υπάλληλοι θα απολυθούν. Οι κοινωνικές μεταβιβάσεις θα μειωθούν. Και το αρνητικό σπιράλ θα συνεχιστεί 1-2 χρόνια ακόμα μέχρι να αναστραφεί η πορεία των πραγμάτων.

Αυτή είναι η σκληρή πραγματικότητα, μαγικές λύσεις δυστυχώς δεν υπάρχουν. Στο κακό σενάριο Α τα πράγματα είναι περισσότερο ομαλά και ελεγχόμενα. Στο καταστροφικό σενάριο Β απρόβλεπτα ίσως και επικίνδυνα. Τρίτος δρόμος δεν νομίζω να υπάρχει.

/Δημήτρης Ανδρεάδης

Μένω ή Φεύγω;

Με πολύ ενδιαφέρον παρακολούθησα online το debate, Φεύγω, το δίλημμα μιας γενιάς και ήμουν και από τους λίγους τυχερούς (ή απλά γρήγορος;) στους οποίους το ερώτημα μέσω twitter απαντήθηκε από το πάνελ.

Το απλό πράγμα που ρώτησα ήταν:

Για ποιό λόγο να μείνει κάποιος για να αποπληρώσει ένα χρέος για το οποίο δεν ευθύνεται;

Η απάντηση που έλαβα από την μεριά του "Μένω" ήταν χοντρικά ότι το χρέος αυτό το οφείλουμε ακριβώς επειδή έχουμε μεγαλώσει σε αυτή την χώρα και έχουμε επωφεληθεί των υπηρεσιών της.

Η πλευρά του "Φεύγω" αρκέστηκε να πεί ότι, πολύ απλά, το χρέος αυτό δεν θα αποπληρωθεί ποτέ.

Αν είχα και εγώ την δυνατότητα ανταπάντησης θα έλεγα ότι συμφωνώ με την πλευρά του "φεύγω": το χρέος αυτό δεν πρόκειται να πληρωθεί ποτέ στο σύνολο του γιατί τα νούμερα δεν βγαίνουν, ή αν γίνει αυτό, θα διαβρωθεί τεχνητά με κάποιο τρόπο το ύψος του (μέσω επιμήκυνσης, αναδιάρθωσης, κουρέματος, πληθωρισμού, κτλ.) ώστε να αποπληρωθεί στον βαθμό που αυτό είναι εφικτό.

Ακόμα και έτσι όμως, ένα μειωμένο χρέος θα εξακολουθεί να παραμένει αρκετά μεγάλο, τόσο όσο αντέχουμε να το πληρώνουμε, πράγμα που σημαίνει ότι αντίστοιχα αναλογικά μεγάλη θα είναι η φορολογική επιβάρυνση των υπηκόων/δανειζόμενων (τουλάχιστο αυτών που πληρώνουν) και αντίστοιχα μικρή η ανταπόδοση μέσω των κρατικών υπηρεσιών/παροχών.

Δεν νομίζω να υπάρχει αμφιβολία ότι υπηρεσίες παιδείας, υγείας, ασφάλειας, μεταφορών, κτλ. θα χειροτερέψουν αρκετά προτού αρχίσουν να καλυτερεύουν και ειδικά σε ότι έχει να κάνει με χρήματα (μισθοί, ασφαλιστικό) ο δρόμος είναι ένας, αυτός της χειροτέρευσης (ή και κατάρρευσης στο κακό σενάριο).

Για την πλευρά του "Μένω" ειλικρινά δεν καταλαβαίνω τι ευθύνη ή χρέος μπορεί να φέρει ένα νεογέννητο που φορτώνεται 30κ ευρώ με το καλημέρα, ή ένας ικανός εργαζόμενος του ιδιωτικού τομέα που πιθανά ανήκει στο 15% των Ελλήνων που πληρώνουν το 80% των άμεσων φόρων και που πλήρωνε ανελλιπώς τις εισφορές του στα ασφαλιστικά ταμεία, στα οποία ως γνωστό, δεν υπάρχει σάλιο.

Για τον εργαζόμενο αυτό το μόνο πράγμα που μπορεί να εγγυηθεί με βεβαιότητα το Ελληνικό Κράτος είναι ότι όσο ο εργαζόμενος αυτός διατηρεί την "καλή" δουλειά του, αυτό θα του δεσμεύει χοντρικά τον μισό μισθό τους με άμεσους φόρους και ασφαλιστικές εισφορές. Αν δεχτούμε δε ότι το κράτος συνεχίσει να διατηρεί (γιατί όχι;) την ίδια αποτελεσματικότητα και δικαιοσύνη στην κατανομή των φορολογικών βαρών, τότε ο καλός μας εργαζόμενος θα κληθεί να αποπληρώσει και ένα πολλάπλάσιο ποσοστό Δημόσιου Χρέους.

Επίσης, ο καλός μας εργαζόμενος καλά θα κάνει να προσέχει την υγεία του γιατί αν-χτύπα ξύλο-χρειαστεί υπηρεσίες υγείας, μάλλον δεν θα έχει και τις καλύτερες, ενώ αντί να χτίζει τον δικό του συνταξιοδοτικό κουμπαρά αντίθετα έχει να πληρώνει άλλους 2-3 συνταξιούχους, 50ρηδες και μή.

Με λίγα λόγια, είναι δύσκολο να πείσεις με επιχειρήματα κάποιον μορφωμένο, φιλόδοξο και παραγωγικό εργαζόμενο γιατί θα πρέπει να μείνει. Ειδικά αν πρόκειται για νέο άνθρωπο χωρίς οικογενειακές υποχρεώσεις, η αποχώρηση αν δεν υπάρχουν αξιόλογες εναλλακτικές στην Ελλάδα είναι σχεδόν no-brainer. Αν σε έχουν απολύσει και δεν μπορείς να βρείς καλή δουλειά, ακόμα καλύτερα, καθώς το περιθώριο να μείνεις πίσω στενεύει έτσι και αλλιώς.

Κάποια αντικειμενικά προβλήματα για αυτούς που σκέφτονται να φύγουν:

• Οικογένεια που θα πρέπει να πάρεις μαζί σου, αν έχεις
  
• Οικογένεια, φίλοι που αφήνεις πίσω, δύσκολο να τους αποχωριστείς
• Υπολογισμός πραγματικών αποδοχών, όφελους/ζημίας
  
• Γλώσσα, ειδικά για τις μή Αγγλόφωνες χώρες
• 1-2 δύσκολα χρόνια προσαρμογής
• Αποδοχή ξένων, ειδικά με το πολύ άσχημο όνομα που προβάλλουμε τελευταία
• Ο καιρός, δύσκολο να βρείς καλύτερα, αλλά μπορείς να επιστρέφεις για διακοπές
  

Νομίζω πρέπει να είναι ξεκάθαρο ότι η απόφαση να φύγεις δεν εξασφαλίζει απαραίτητα περισσότερα χρήματα, τουλάχιστο όχι άμεσα, γιατί ακριβώς ξεκινάς από το μηδέν σε ένα άγνωστο περιβάλλον. Η ζωή και τα σπίτια στις περισσότερες πολιτισμένες χώρες είναι ακριβά και αν υπολογίσεις το κόστος της μεταφοράς και τα ταξίδια μπρος/πίσω μάλλον ο στόχος σου θα πρέπει να είναι το break-even και η προσαρμογή σε πρώτη φάση, και η αποταμίευση σε δεύτερη.

Για αυτό που μπορείς να είσαι βέβαιος όμως είναι ότι οι φόροι και οι ασφαλιστικές εισφορές που θα πληρώνεις θα έχουν αντίκρισμα, οι δημόσιες υπηρεσίες θα δουλεύουν, τα λεωφορεία θα έρχονται στην ώρα τους, οι απεργίες θα είναι λιγότερες, οι δρόμοι θα συντηρούνται, τα δημόσια σχολεία θα είναι αξιοπρεπή, οι γιατροί δεν θα χρηματίζονται.

Πιθανά επίσης στις 9 το βράδυ οι δρόμοι να είναι νέκρα και ο γείτονας σου να σε καταγγείλει αν κατεβάσεις σκουπίδια την λάθος μέρα ή πατήσεις το καζανάκι την λάθος ώρα. Οι καφετέριες μάλλον δεν θα ξέρουν να κάνουν σωστό φραπέ ή φρέντο και οι ντομάτες στο σουπερμάρκετ θα είναι άνοστες. Αλλά ως γνωστό, δεν μπορείς να τα έχεις όλα.

Πιστεύω ότι η απόφαση του μένω ή φεύγω πρέπει να συναρτάται μέ κάποιο προσωπικό όραμα: που βλέπουμε τον εαυτό μας στον μέλλον; Πού θέλουμε να είμαστε σε 5, 10 χρόνια από τώρα; Πώς φανταζόμαστε την ζωή μας εντός και πώς εκτός των τειχών;

Η ζωή είναι πολύ μικρή για να είναι μίζερη και πάνω από όλα είναι δική μας.

Είτε μένουμε είτε φεύγουμε πρέπει να την κάνουμε να αξίζει.

/Δημήτρης